Làng Phú Xá và dấu tích ông Kiều, bà Điểm

Văn Hậu| 05/10/2022 05:10

Làng Phú Xá (tên Nôm là làng Xù, xưa thuộc tổng Phú Gia, phủ Hoài Đức, trấn Sơn Tây) nay thuộc phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, TP. Hà Nội. Vùng này xưa là cửa sông Thiên Phù nối với sông Hồng. Ở thế kỷ XV, căn cứ một số bản đồ cổ, GS Trần Bá Chí cho biết: Vua Lê Đại Hành từ Hoa Lư ra còn qua sông Hoàng Long, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô, sông Thiên Phù, sông Hồng. Ngược lên phía Bắc qua sông Cán Khê, Cà Lồ lên tới sông Cầu (sông Nguyệt Đức).

Làng Phú Xá  và dấu tích   ông Kiều, bà Điểm
Đình làng Phú Xá
Hệ thống sông Thiên Phù, Cán Khê không còn, nay chỉ là những mảnh ao, đầm song khoảng đời Lê vẫn còn tác dụng với địa vực Long Đỗ - Từ Liêm (sau là Thăng Long - Hà Nội). Bản đồ Hồng Đức năm 1490 vẫn ghi rõ Thiên Phù giang. Dân làng ven hồ Tây cho biết sông Thiên Phù tách ra từ làng Xù chảy xuôi qua đền Sóc ở giữa Xuân Tảo xã, Quán La sở, Bái Ân, Nghĩa Đô (đất làng Tân - chợ Bưởi) thì nhập Tô Lịch giang. Nơi đây là quê hương của cụ Nguyễn Kiều, một vị quan đức độ thanh liêm với nhiều đóng góp cho triều đình nhà Lê. 
 Gia phả dòng họ Nguyễn cho biết cụ Nguyễn Kiều tổ tiên ở Thanh Hóa. Đời thứ nhất về làng Xù là cụ Nguyễn Khắc Yên. Đời thứ hai là cụ Nguyễn Khắc Minh. Cụ Minh sinh ra Nguyễn Khắc Kiều ngày 27/2 năm Ất Hợi (1695), quen gọi là Nguyễn Kiều, tự Hạo Hiên. Nguyễn Kiều đậu Tiến sĩ khoa Ất Mùi (1715) làm quan  Đô ngự sử, Chánh sứ năm 1740, được tiếp kiến vua Thanh Thế Tông tức vương triều Ung Chính. Đi sứ Trung Quốc, ông sáng tác tập “Sứ Hoa tùng vịnh” với nghệ thuật điêu luyện, tình cảm trong sáng và nhớ quê đau đáu:
Rơi lệ thương quê trời vạn dặm
Khuya tàn mộng khách nguyệt ba canh.
Đến đất Thượng Ngô (Quảng Tây), đoàn được thăm cảnh đẹp Ngạc Trì. Truyền rằng sau này, Phạm Tâm nuôi 10 con cá sấu để xử tội tù nhân. Cá sấu không ăn thì người mắc tội oan được tha. Một thời gian sau, cá sấu hóa rồng bay về trời. Tổng đốc Hàn Ung đổi tên ao Ngọc Trì thành Gia Ngự Tôn, vườn biến thành nơi trường học dạy học trò. Nguyễn Kiều viết bài “Bóng trăng Ngạc Trì” năm 1742:
Cá sấu Ngạc Thành đâu đã kỳ
Cóc vàng Cung Quảng lội ao đi
Vẩy trai óng ánh như trải biếc
Lấp loáng cá bơi sóng thầm thì
Văn nhân nghiên bút dòng tuôn chảy
Nhà học bốn mùa nước lạ kỳ
Ao xưa nền cũ tìm đâu thấy
Nước biếc lầu son, trăng chớp mi 
(bản dịch)
Bà Đoàn Thị Điểm, hiệu là Hồng Hà nữ sĩ quê làng Giai Phạm nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên là vợ kế của quan Đô ngự sử Nguyễn Kiều. Bà học chữ Hán, chữ Nôm, có tài thơ văn, là tác giả của “Truyền Kỳ tân phả” và dịch tác phẩm chữ Hán “Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn ra chữ Nôm.
 Đến với ông Kiều, bà Điểm phải nuôi dạy 3 đứa trẻ mồ côi, đỡ đần ông Kiều bận đi sứ Trung Quốc. Khi vợ chồng sum vầy, có những phút xướng họa thơ. Đây là cảnh chơi thuyền ngắm trăng trên sông Thiên Phù, bà Điểm viết:
Sao nhỉ đêm thu đốt đuốc chơi
Sáng như ngày hửng quế thơm trời
Cầu Ngân bến Hán treo cao nhịp
Phách ngọc đầu thu tỏa ánh ngời
Đồng nội trước nay nhìn chẳng khác
Phồn hoa vua chúa đất này thôi
Hứng đưa chẳng quản sông hồ lạ
Một mái chèo thênh chuốc rượu mời.
(Bản dịch của Bùi Hạnh Cẩn)
Năm 1748, ông Kiều tổ chức 10 chiếc thuyền đưa cả gia đình vào Nghệ An nhậm chức. Do không chịu được sóng gió trên đường đi nên bà đã mắc bệnh, và mất vào ngày 11/9 Âm lịch Mậu Thìn (1748). Nguyễn Kiều lúc đó bận việc nhiệm sở nên chỉ tổ chức thuyền tang, đưa linh cữu về chôn ở xứ Cổng Đồng. Ông gửi theo sáu bài văn tế để khóc vợ từ lúc rời ở bến sông cho đến lúc hạ huyệt. Bài văn tế có đoạn:
Ba năm đi xứ Bắc, mày liễu buồn chau
Năm ngựa trở về nhà, mặt hoa hớn hở
Lúc rảnh việc cùng vui thú văn hàn
Rừng sâu bể rộng nàng hỡi đi đâu
Ngọc nát châu chìm, lòng tôi quặn nhớ.
Mộ bà hiện nay ở bên phố Phú Xá, lối rẽ bên cầu Nhật Tân. Ông Kiều sau thời gian làm Đốc Đồng xứ Nghệ được về Thăng Long thăng chức Chánh Đô ngự sử rồi Bồi Tụng (phó Tể tướng). Ông mất vào ngày 16/6 năm Tân Mùi (1752). Dân làng tôn làm Thành hoàng làng Phú Xá. Năm 1750, đình làng Phú Xá khánh thành và hiện nay vẫn còn di bút của ông đề trên tấm biển gỗ nói việc lập làng, xây đình. Xin trích từ bản dịch chữ Hán:
… “Tên đình là “Tụy Lạc Đình” (tập hợp những điều vui vẻ). Mỗi làng có niềm vui riêng biệt không khi nào là không tụ họp ở ngôi đình. Vì thế mà bảo ngôi đình là nơi tụ họp niềm vui cũng chẳng phải là sự kết hợp lắm đó sao! Song cũng chỉ là niềm vui một làng mà thôi. Còn như du khách bốn phương đến thăm ngôi đình này thấy cấu trúc ngôi đình sẽ tán thưởng rằng: Các vị quan triều tôn quý của ngôi làng này đã làm nên ngôi đình quý giá để cho con cháu muôn đời sau tận hưởng, thanh danh tiền nhân không bao giờ mất, phúc đức để lại cho con cháu đến mãi vô cùng…”
Mộ ông ở xứ Đồng Tâm, dân làng quen gọi mộ cụ Nghè. Ngày 28/7/2011 mộ ông được chuyển về hợp táng bên mộ bà Điểm. Khu mộ có tường bao, có vườn hoa cây cảnh bên phố Phú Xá.
Bia mộ bà Điểm ghi: “Phong tặng Chinh phu nhân Đoàn Thị Điểm Hiển Chính Thuần, thân chủ mất ngày 14/5 “Hiển Tôn - Hồng Hà nữ sĩ - chi mộ”.
Chúng tôi có hỏi và xem gia phả dòng họ Nguyễn Khắc, ông Nguyễn Khắc Tạc, đời thứ 13 cho biết đó là ngày chuyển táng bà Điểm cùng hai người vợ khác. Còn ngày giỗ bà theo gia phả dòng họ Đoàn ở Giai Phạm, Văn Giang (nay là Yên Mỹ) Hưng Yên cho biết đó là ngày 11/9 âm lịch
(0) Bình luận
  • Thăng Long - Hà Nội, mạch nguồn cảm xúc
    Nhà Lý coi đạo Phật là Quốc giáo nên không ít những nhà sư giỏi giang được mời về làm tham mưu, giúp rập cung đình như Nguyễn Minh Không, Từ Đạo Hạnh, Đào Cam Mộc…
  • Chuyện kể bên dòng Đại Lan
    Sông Hồng chảy vào Việt Nam, từ Hà Khẩu, Lào Cai đến cửa Ba Lạt, Nam Định dài 556km. Dòng sông thân thuộc có nhiều tên gọi, gắn với những vùng đất mà sông chảy qua.
  • Dâng hương kỷ niệm 234 năm Chiến thắng Ngọc Hồi
    Sáng 25/1 (mùng 4 Tết Quý Mão 2023), tại Khu di tích Chiến thắng Ngọc Hồi (thuộc xã Ngọc Hồi, huyện Thanh Trì), Huyện ủy-HĐND-UBND-Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện Thanh Trì tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm 234 năm Chiến thắng Ngọc Hồi mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789). Phó Bí thư Thành ủy Nguyễn Văn Phong cùng các đồng chí lãnh đạo huyện đã dự lễ dâng hương kỷ niệm.
  • Nắng vẫn lên bên ô cửa
    Một ngày trong cái nắng chớm đông rải đầy nét hoa trên những vỉa hè, tôi đi qua con ngõ rộng rãi, xen lẫn hàng quán dẫn tới ngôi nhà của gia đình kiến trúc sư Tạ Mỹ Dương ở số 10 Nguyễn Chế Nghĩa, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Những bậc cầu thang gỗ vẹn nguyên, lên màu thời gian. Những bước chân vang động ký ức và tháng năm như vẫn in dấu đâu đây bóng dáng chủ nhân của ngôi nhà.
  • Cảm ơn ạ, thủy tiên!
    Một trong những thú vui cuối năm của tôi là mũ áo sùm sụp, đan tay người thương rồi dạo Đồng Xuân trong gió lạnh cạn mùa. Gạn chút năm cũ với mây xám đêm dài, với chè chén bên Gầm Cầu, thật không khác gì được sắm Tết trong cái nhớ Tết. Tết của chuyện kể hiền như thần thoại, của mùi vị óng ánh bên trong ván cửa lùa, của thú chơi tài tử hào hoa, của mùi pháo cũ tiễn nhiều năm cũ.
  • Lễ hội Cổ Loa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
    Ban tổ chức Lễ hội Cổ Loa năm 2023 cho biết, Lễ hội năm nay gắn với sự kiện công bố Lễ hội ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và công nhận điểm du lịch Khu di tích quốc gia đặc biệt di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ Cổ Loa.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Thăng Long - Hà Nội, mạch nguồn cảm xúc
    Nhà Lý coi đạo Phật là Quốc giáo nên không ít những nhà sư giỏi giang được mời về làm tham mưu, giúp rập cung đình như Nguyễn Minh Không, Từ Đạo Hạnh, Đào Cam Mộc…
  • Chờ đón những bứt phá
    Một mùa xuân mới đã đến, mùa xuân của một khởi đầu mới sau hơn 2 năm vì đại dịch, cả nước chúng ta phải thực hiện giãn cách xã hội. Với anh chị em văn nghệ sĩ Thủ đô Hà Nội lại càng thấy mới mẻ trên chặng đường đầu của nội dung Hội nghị Văn hóa toàn quốc - Tháng 11/2021.
  • Chuyện kể bên dòng Đại Lan
    Sông Hồng chảy vào Việt Nam, từ Hà Khẩu, Lào Cai đến cửa Ba Lạt, Nam Định dài 556km. Dòng sông thân thuộc có nhiều tên gọi, gắn với những vùng đất mà sông chảy qua.
  • Những nhà văn nổi tiếng thế giới sinh năm Mão
    Trong lịch sử văn học thế giới từ xưa đến nay đã có vô số nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, tài danh nhưng trong bài này người viết chỉ nêu danh một số những nhà văn nổi tiếng sinh vào năm Mão.
  • Hội Lim nghiêm cấm hát quan họ ngửa nón xin tiền, không hát văn nhảy đồng
    Đó là các nội dung được ban tổ chức Lễ hội vùng Lim xuân Quý Mão 2023, huyện Tiên Du (Bắc Ninh) nghiêm cấm tại hội Lim diễn ra trong hai ngày 12 và 13 tháng Giêng, tức mùng 2 và mùng 3/2 dương lịch.
Đừng bỏ lỡ
  • Phố ông đồ
    Phố ông đồ
  • Cảm ơn ạ, thủy tiên!
    Một trong những thú vui cuối năm của tôi là mũ áo sùm sụp, đan tay người thương rồi dạo Đồng Xuân trong gió lạnh cạn mùa. Gạn chút năm cũ với mây xám đêm dài, với chè chén bên Gầm Cầu, thật không khác gì được sắm Tết trong cái nhớ Tết. Tết của chuyện kể hiền như thần thoại, của mùi vị óng ánh bên trong ván cửa lùa, của thú chơi tài tử hào hoa, của mùi pháo cũ tiễn nhiều năm cũ.
  • Tết xưa trong những trang sách cũ
    Trong tâm thức của mỗi người Việt, ngày Tết là một ngày thiêng liêng. Đó là ngày đoàn tụ gia đình, ngày con người trở về với quê hương bản quán, về với họ hàng, tổ tiên. Tết không chỉ là dịp nghỉ ngơi, được vui chơi, mà đó còn là dịp để sum họp, để thăm hỏi, chúc tụng. Với nhà văn Vũ Bằng, Tết là phải về quê.
  • “Mùa xuân dâng Đảng” qua những trang sách, báo
    Hướng tới kỷ niệm 93 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2023), mừng xuân Quý Mão 2023, Thư viện quốc gia Việt Nam tổ chức trưng bày tư liệu sách, báo với chủ đề “Mùa xuân dâng Đảng” tại 31 Tràng Thi (quận Hoàn Kiếm).
  • Hà Nội: Hoàn thiện dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) trình Quốc hội cho ý kiến vào cuối năm 2023
    UBND TP Hà Nội vừa ban hành Kế hoạch số 36/KH-UBND về nghiên cứu, đề xuất chính sách, lập hồ sơ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) và theo dõi đánh giá tình hình thi hành Luật Thủ đô trên địa bàn TP Hà Nội năm 2023.
  • Thủ tướng đôn đốc thực hiện nhiệm vụ sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán Quý Mão 2023
    Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký Chỉ thị số 03/CT-TTg ngày 27/1/2023 đôn đốc các bộ, ngành, địa phương thực hiện nhiệm vụ trọng tâm sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán Quý Mão 2023.
  • "Dấu ấn thành Nam": Những mốc son trong dòng lịch sử dân tộc
    Ngày 28/1, tại không gian văn hóa Bảo tàng tỉnh Nam Định đã diễn ra lễ khai mạc Triển lãm "Dấu ấn thành Nam". Sự kiện do Bảo tàng tỉnh Nam Định và Trung tâm lưu trữ quốc gia I thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước phối hợp tổ chức.
  • Chương trình Hòa nhạc đặc biệt chào xuân Qúy Mão 2023
    Ngày 29/1 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Chương trình Hòa nhạc đặc biệt chào xuân 2023 - New year concert 2023 do Bộ Công an chỉ đạo tổ chức nhân kỷ niệm 93 năm Ngày thành lập Đảng (3/2/1930 - 3/2/2023) và đón xuân Quý Mão 2023. Chương trình được truyền hình trực tiếp trên Truyền hình CAND (kênh ANTV).
  • Chủ tịch TP. Hà Nội gửi thư khen 6 huyện về triển khai dự án Vành đai 4
    Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Trần Sỹ Thanh vừa gửi thư khen 6 huyện: Thanh Oai, Đan Phượng, Sóc Sơn, Mê Linh, Thường Tín, Hoài Đức về triển khai dự án Vành Đai 4 - Vùng Thủ đô.
  • Quyết liệt bảo đảm an toàn Lễ hội và hoạt động vui xuân của nhân dân sau Tết Nguyên đán
    Ngày 26/01/2023, Đại tướng Tô Lâm, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an có Thư khen gửi cán bộ, chiến sĩ lực lượng Công an nhân dân đã không quản ngại khó khăn, gian khổ, tận tụy với công việc, ngày đêm căng mình với nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự (ANTT) dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023.
Làng Phú Xá và dấu tích ông Kiều, bà Điểm
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO